Sistem
Bir bütün oluşturmak üzere bir araya gelmiş birbirleriyle karşılıklı ilişki içinde bulunan bileşenlerin belli bir amacı gerçekleştirmek üzere uyumlu bir biçimde bir arada çalıştığı yapıdır.

Ãœretim Sistemi
Üretim sistemi, makine, araç-gereç, malzeme, enerji, işgücü, zaman gibi girdileri, mal ve hizmet şeklindeki çıktılara dönüştüren ve sonuçları geribildirim kanalıyla görüntüleyen bir süreçtir.

Üretim sistemi, işletmenin iç ve dış çevresiyle etkileşim içindedir. Üretim sistemini, ekonomi, devlet düzenlemeleri, rekabet, teknoloji ve diğer dış çevre koşulları olumlu ve olumsuz biçimde etkiler. Üretim süreci, girdileri, dönüşüm sürecini, çevre etkilerini görüntüleyen, standartlarla karşılaştırıp girdiler üzerinde, dönüşüm süreci üzerinde ve çıktılar üzerinde düzeltici kararlar alınmasını sağlayan alt sistemlerden oluşur. Girdileri, işletmenin hedef pazarına uygun çıktılara dönüştürmekten sorumlu olan üretim yönetimi, bütün örgütlerin en temel işlevlerinden biridir. Üretim yönetimi kavramı; üretim stratejisi, dönüşüm sürecinin tasarımı, stok kontrolü, üretim planlaması ve programlaması gibi birçok alt konuyu içerir.


Üretim yönetiminin pazarlama, finans, muhasebe, personel, yönetim bilgi sistemi ve mühendislik gibi diğer işlevleriyle çok yakın ilişkileri ve etkileşimleri vardır. Ancak, üretim yönetimi, diğer işlevlerden farklı olarak, işletmenin aktif varlıklarının yaklaşık %80’inden ve insan kaynağının % 60-80’inden sorumludur.
Dönüşüm sürecinde girdiler, şekil değişikliği, taşıma, depolama, denetleme gibi birçok faaliyet sonunda ilk durumlarından daha fazla bir değere dönüşür. Hizmetlerin üretim süreci, malların üretim sürecinden önemli ölçüde farklılıklar gösterir. Hizmetler, mallara oranla daha soyuttur, tüketicilerin yüksek oranda katılımını gerektirir, üretilirken tüketilir, depolanamaz, emek, yoğun nitelik ve kendine özgü kalite özellikleri taşır. Türkiye’de mal üretiminde ve malların kalitesinde tüketici sızlanmaları oldukça azalmıştır. Buna karşılık, hizmet üretiminden, hemen her alanda yakınmalar vardır. Türkiye, dünya standartlarında hizmet üretemediği için halkın tepkisi ve mutsuzluğu artmaktadır.
Tek üretim, parti üretimi, akıcı üretim, sipariş üretimi, sürekli üretim, kitle üretimi, grup teknolojisi ve sıfır stoklu üretim, başlıca üretim sistemleridir.
JIT sisteminde, işletmeye malzeme satanlarla işletmenin proje takımlarının birlikte hareket etmeleri sağlanmalıdır. Satıcılar da sisteme dâhil edilerek, girdi kalite kontrolünde ve JIT programlarının hazırlanmasında ortak hareket edebilmelidirler. JIT sistemi, planlamadan daha çok kontrole ağırlık verir. Planlama zaman israfına yol açar. Oysa iyi bir kontrolle değişikliklere kolayca uyum sağlanmıştır.

Üretim Sistemlerinin Sınıflandırılması
Üretim sistemlerini; üretim yöntemi,  mamul cinsi, mamul miktarı veya üretim akışı kriterlerine göre farklı biçimlerde sınıflandırmak mümkündür.

1- Üretim Yöntemlerine Göre Sınıflandırma:
a.    Birincil Üretim: Doğada mevcut hammaddelerin işlenmek veya kullanılmak üzere çıkarılmasıdır. Demir, bakır ve diğer madenler ile kömür ve petrol üretimi vs. bu üretim sınıfına girer.
b.    Analitik Üretim: Temel hammaddelerin bazıları daha sonra ayırıcı işlemlerle parçalanıp işlenerek çeşitli mamullere dönüştürülür. Şeker pancarından şeker, ham petrolden benzin, fule-il boksitten alüminyum vs. analitik üretim sınıfına girer.
c.     Sentetik Üretim: Doğadan elde edilen temel hammaddelerin bazıları da
Birleştirici işlemlerle yeni mamullere dönüştürülür. Sentetik kauçuk, alaşımlı çelik, plastik, cam vb. mamuller sentetik üretim grubuna girerler.
d.     Fabrikasyon Üretim: Temel veya diğer hammaddelerin şekil verme yolu ile yeni mamuller edilmesidir. Döküm, tornalama, pres kesme vb. yöntemlerle şekil vererek mal üreten sistemler bu gruba girerler.
e.     Montaj Üretim: Çeşitli hammadde, yarı mamul ve parçaları sistematik biçimde bir araya getirerek karmaşık bir mamul üretmektir. Otomobil, televizyon, traktör, buzdolabı montaj yolu ile üretilen mamullerdir.

2 -  Mamul Cinslerine Göre Sınıflandırma:

a.    Demir – Çelik Ãœretimi
b.    Kömür Üretimi
c.    Takım Tezgâhları Üretimi
d.    Kimyasal Maddeler Üretimi
e.    Elektriksel Araç – Gereç Ãœretimi
f.    Elektronik Mamuller Üretimi
g.    Tekstil Mamulleri Üretimi

3-  Üretim Miktarına veya Akışına Göre Sınıflandırma:

a.    Siparişe Göre Üretim
b.    Parti Üretimi
c.    Sürekli Üretim

Üretilen mamulün miktarı ile üretim faaliyetlerinin fabrika içindeki akışı arasında yakın bir ilişki vardır.  Aynı cinsten bir mamulün az veya çok sayıda üretilmesi;  kullanılan makinelerin tiplerini, imalat yöntemlerini, standartları, insan gücünden yararlanma biçimini, fabrikanın yerleşme düzenini,  üretim planlama ve kontrol yöntemlerini etkiler.

A. Siparişe Göre Üretim: Tüketicinin veya müşteri firmanın zaman,  miktar ve kalite bakımından özel olarak belirlediği bir mamulün üretilmesidir. Gemi, büyük buhar kazanı, büyük takım tezgâhları,  proses makineleri, özel elektronik cihazlar vs. Nil üretimi bu gruba girer.
Sipariş üretimi,  imalatın yapıldığı sürelerin düzeni bakımından üç alt gruba ayrılır.
a )  Az sayıda mamulün yalnız bir defa üretilmesi,
b )  Az sayıda mamulün talep geldikçe, belirsizlik aralıklarda üretilmesi
c )  Az sayıda mamulün belirli aralıklarda periyodik olarak üretilmesi
B. Parti Üretimi: Bir mamulün özel bir siparişi veya sürekli bir talebi karşılamak amacı ile belirli miktarlardan oluşan partiler halinde üretilmesidir. Parti üretiminde iki temel problem vardır.  Bunlardan biri en uygun parti büyüklüğünün saptanması, diğeri minimum kapasite kaybına yol açan üretim programlarının hazırlanmasıdır. Parti üretimi endüstride ağırlığı en fazla olan ve sık rastlanılan bir üretim tipidir.  Ev eşyası, hazır giyim, gıda, otomobil gibi her çeşit tüketim malı parti üretimi grubunda yer alır.
C. Sürekli Üretim: Eldeki makine ve tesislerin yalnız belirli bir mamule tahsis edilmesi ile yapılan üretimdir.  Söz konusu mamulün talep düzeyi ve üretim miktarları çok yüksektir. Sürekli üretimi;
a ) Kütle,
b ) Akış  ( veya proses )  üretimi,
Olarak iki alt gruba ayırmak mümkündür. İki grup arasındaki önemli fark şöyle belirlenir:
Kütle üretiminde bir mamulden çok büyük miktarlarda ve uzun süre imal edilir. Fakat gerektiğinde,  makine, yerleşme düzeni, tertibat, kalıp vs. de bazı değişiklikler yapma sureti ile başkâtip mamulcün üretimine geçme olanağı vardır.  Akış veya proses üretiminde makine ve tesisler yalnız bir cins mamulü üretecek şekilde dizayn edilmiş ve yerleştirilmiştir. Aynı yerde başka bir mamulü üretmek ya çok pahalıdır veya olanaksızdır.  Çimento,  şeker, petrol rafinerisi,  motor vb. endüstriler akış üretiminin belli başlı örnekleridir.

Kesikli ve Sürekli Üretim Tiplerinin Özellikleri

Üretim miktarına veya akışına göre yapılan sınıflandırmada;  sipariş, parti ve sürekli üretim olmak üzere üç tip tanımlamıştık. Bunlardan ilk ikisinde, tanımlarından da anlaşılacağı üzere,  aynı mamulün belirli veya belirsiz aralıklarda üretilmesi söz konusudur. Bu açıdan üretim tiplerini kesikli ve sürekli olarak iki ana grupta toplamak mümkündür. İki grup arasındaki farklar şöyle özetlenebilir:

A.Üretim Miktarı: Kesikli üretimde mamul miktarı küçüktür. Buna karşılık mamul çeşidi fazladır. Eğer mamul çeşitlerinden bazılarının talebi yüksek düzeylere ulaşırsa, fabrika içinde bunlar için ayrı ve sürekli üretim yapan hatlar kurulur.

B.Kullanılan Makine ve Teçhizat:  Kesikli üretimde mamul cinsi ve dolayısıyla yapılan işler değiştiğinden, hammaddelere şekil veren tezgâhların çeşitli işler görme niteliğinde olmaları istenir.  Bu tür makinelere çok amaçlı veya üniversal tezgâhlar denir. Üniversal tezgâhlarda,  yapılabilecek işlem tipi bakımından sınırların geniş olmasına karşılık, hız ve verimlilik düşüktür. Hâlbuki sürekli üretimde kullanılan özel tezgâhlarda, çalışma hızı ve insan gücünden yararlanma oranları oldukça yüksektir.

C. Fabrikanın Yerleştirme Düzeni: Makinelerin ve çalışma alanlarının fabrika içindeki yerleşme düzeni, işlemlerin cinsine veya mamulün oluşmasında izlenen yola göre kurulur. Kesikli üretimde bazen, prosese göre yerleştirme düzeni yapılır. Yani, aynı işi gören tezgâhlar  ( torna, freze, matkap)  bir yerde toplanarak makine atölyesi oluşturulur. Sürekli üretimde, hammaddeden başlayarak mamul hale ulaşıncaya kadar iş parçası üzerinde uygulanan işlemleri yapan tezgâhlar bir imalat hattı üzerinde sıralanmışlardır.

D. İş Yükü Dengesi: Üretilen malın cinsinin sık değişmesi ve miktarının önceden bilinmemesi programlama yapmayı olanaksız kılar. Bu nedenle kesikli üretimde iş yükü dengesini sağlamak çok güçtür. Bazı tezgâhlar boş beklerken bazılarının işi yetiştirememesi olağan sayılmalıdır. Hâlbuki sürekli üretimde programlar çok önceden titizlikle hazırlanmış bulunduğundan tezgâhların iş yükleri arasında duyarlı bir denge vardır.

E. İşçilik Kalifikasyonu: Üretilen malın cinsinin sık değişmesi imalatı yapan işçinin daha fazla bilgi ve inisiyatif kullanmasını gerektirir. Kesikli ve sürekli üretim tiplerinin özellikleri göz önüne alınırsa, birincide daha kalifiye işçi çalıştırmanın zorunlu olduğu söylenebilir. Sürekli üretim yapan fabrikalarda birkaç kalifiye elemana karşılık, önceden ayrıntılı olarak planlanmış, belirli, rutin sayılabilecek işleri gören çok sayıda vasıfsız işçi vardır.

F. İş Hazırlama Faaliyetleri: Yapılacak her yeni iş için ayrı bir iş emrinin hazırlanması, iş yükü ve programların yeniden düzenlenmesi gerekir. Buna bağlı olarak malzeme istekleri ve iş takip ve kontrol faaliyetleri de artar. Üretilen mal cinsinin sık değiştiği kesikli üretim tipinde iş hazırlama faaliyetlerinin yoğun olması doğaldır. Üretimin büyük partiler halinde yapıldığı sürekli üretim tipinde her parti için ilgililere bir kez iş emri verilir. Ancak iş emrinin çok ayrıntılı olarak hazırlanmış bulunması şarttır. Dolayısıyla sürekli üretimdeki iş hazırlama faaliyetlerini yoğunluk bakımından az, fakat karmaşık olarak nitelemek mümkündür.

G. Hammadde, Yarı Mamul ve Mamul Stokları: Kesikli üretimde mamul cinsi sık değiştiğinden hangi hammaddeden ne miktar ve ne zaman kullanılacağını kesinlikle bilmek güçtür. Dolayısı ile ihtiyaç duyulabilecek her türlü hammadde ve malzeme stokta hazır bulundurulmalıdır. Sürekli üretimde hammadde ihtiyacı önceden bilinir ve kullanım hızı sabittir. İşlemler veya istasyonlar arasında herhangi bir bekleme olamaz.

H. Fabrika İçindeki Taşıma Faaliyetleri: Mamul cinsinin, büyüklük ve ağırlığının ve imalat sırasındaki rotanın çok değiştiği ve bu yüzden belirsiz olduğu kesikli üretimde taşımaların üniversal araçlarla yapılması doğaldır. Bu tür araçların başında sabit veya hareketli vinçler, istif arabaları gelir. Bunlar fabrika alanı içinde her noktaya ulaşabilirler. Sürekli üretimde taşınan cisim belirli ve taşıma hızı sabit olduğundan amaca uygun biçimde dizayn edilen konveyör, kaygan yüzey, raylı araba vb. özel araçlar kullanılır.

I. Tamir – Bakım Faaliyetleri: Ãœretim araçlarının ve tesislerinin tamir ve bakımları çeÅŸitli ÅŸekillerde yapılabilir. Belirli kullanım süreleri sonunda yapılan bakım ve arıza anındaki tamir faaliyetleri üretimi bir ölçüde aksatır. Makinelerin ve iÅŸlemlerin birbirinden farklı olduÄŸu kesikli üretimde bu aksama azdır. Zira bakıma alınan             ( tezgâhın ) veya bozulan tezgâhın göreceÄŸi iÅŸi bir baÅŸka tezgâhta yapma olanağı bulunabilir. Hâlbuki sürekli üretimde, daha önce belirtildiÄŸi gibi, bir noktadaki aksama bütün hattın durmasına eden olabilir. Bu nedenle sürekli üretimde bakım planlarının hazırlanması büyük önem taşır.

İ.Üretim Kapasitesi: Üniversal tezgâhlardan oluşan bir imalat atölyesinin kapasitesi çeşitli yollardan artırılabilir. Örneğin, çalışma yöntemlerini geliştirme
Fazla mesai yapma veya yeni tezgâhlar lama yolu ile mevcut kapasiteyi artırma olanağı vardır. Bu nedenle kesikli üretimde kapasitenin esnek olduğu söylenebilir. Sürekli üretimde ise tezgâhlar birbirine bağımlıdır. Bunlardan birinin kapasitesini artırmanın olumlu bir etkisi yoktur. Aksine üretim hattında tıkanmalar meydana gelir. Kapasitede bir değişiklik yapabilmek için tüm sistemi ilgilendiren büyük yatırımlara ihtiyaç vardır.

4 -  Diğer Üretim Tipleri:

a.    Araştırma Üretimi
b.    Model ve Prototip Üretimi
c.    Test Modelleri Üretimi
d.    Pilot Üretimi
e.    Dizaynı Tamamlanmış Mamullerin Üretimi
f.    Yeni Modele Geçiş Devresi Üretimi
g.    Başlangıç Devresi Üretimi
h.    Demonstrasyon ve Gösteri Mamulleri Üretimi
i.    İhracat Mamulleri Üretimi
j.    Modifikasyon, Tamir ve İade Mamulleri Üretimi
k.    Geçici (=Arızi )  Üretim

DiÄŸer Ãœretim Tipleri

Doğrudan tüketici ihtiyacını karşılama amacına yönelmeyen veya tek başına düşünüldüğünde ekonomik açıdan karlı olmamasına rağmen girişilen üretim faaliyetlerini öncekilerden ayrı bir grupta toplayarak kısaca tanımakta yarar vardır. Bunları özel üretim tipleri olarak adlandırmak mümkündür. Özel üretim tiplerinin başlıcalar şunlardır:

1- Araştırma Üretimi: İşletmenin geleceğe dönük bir takım tasarılarını
Gerçekleştirmek için girişilen araştırmalarda deney yapma amacı ile üretilen mamullerdir.

2- Model ve Prototip Üretimi: Araştırma faaliyetlerinin bir parçası olmakla beraber, mamulün çalışma şartlarını, performansını ve fabrikada üretilme koşullarını deneme amacını taşır.

3- Test Modelleri Üretimi: Mamulün, normal kullanılma koşullarından daha ağırı içinde dayanıklılığını test amacı ile üretilen modellerdir.

4- Pilot Üretim: Deneme mamullerinin gerçek üretim hattında imaline geçildiğinde her şeyin normal cereyan edeceği sanılmamalıdır. Önceden görülmesi mümkün olmayan bazı sorunların ortaya çıkması kaçınılmazdır. Bu durumun önüne ancak pilot üretimle geçilebilir.

5- Dizaynı Tamamlanmamış Mamullerin Üretimi: Mamulün laboratuarda denenmesi çok uzun zaman alabilir, belirli cins bir hammaddenin tedariki gecikebilir veya ihtiyaç nedeni ile mamulün bir an önce tüketicinin yararına sunulması gerekebilir.

6- Yeni Modele Geçiş Devresi Üretimi: Mamul modelinin esaslı biçimde değişmesi için üretim hızının çok yavaşlaması, hatta bir süre durması zorunlu olabilir. Böyle bir durumda önce mevcut üretimi aksatmadan yapılması mümkün değişiklikler gerçekleştirilir. Daha sonra, belli bir süre üretimi durdurarak yeni modele geçilir.

7- Başlangıç Devresi Üretimi: Her noktası önceden titizlikle planlanmış bir mamulün üretimine geçildiği zaman dahi, kâğıt üzerinde görülemeyen birtakım güçlüklerle karşılaşılır. Bunların giderilmesi için bir süre gerçek üretim faaliyetlerinin dikkatle izlenmesi, aksayan yanlarının düzeltilmesi gerekir.

8- Demonstrasyon ve Gösteri Mamulleri Üretimi: Bazı firmalar sergi, fuar veya satış acentelerinde tanıtılmak ve çalışma şeklini müşterilere göstermek amacı ile mamulün pek az sayıdaki miktarını özel biçimde imal ederler.

9- İhracat Mamulleri Üretimi: Çeşitli ülkelerdeki kullanış, ölçü, standart, iklim, beğeni vb. farklar nedeni ile bir ülkeye ihraç edilecek mamulün bir kısım niteliklerinin değiştirilerek üretilmesi gerekir.

10- Modifikasyon, Tamir ve İade Mamulleri Üretimi: Gemi, uçak, tren ve benzeri askeri araçların, kısa zamanda ortaya çıkan yeni teknolojik gelişmelere uydurulması istenebilir. Bunun için söz konusu mamul, genellikle üretici firmaya gönderilerek modifikasyona tabi tutulur veya diğer bir deyişle modernize edilir.

11- Geçici (= Arızi )  Üretim: Sürekli üretimde bulunan bir fabrikanın zaman sipariş niteliğinde üretim yapması istenebilir. Geçici üretimi gerçekleştirmek için çeşitli alternatifleri denemek mümkündür. Bunların başında sadece geçici üretim yapan ve asıl fabrikanın küçük bir modeli olan bir minyatür fabrika kurulması veya çoğunluğu üniversal tezgâhlardan oluşan makine atölyesinden yararlanılması gelir.  En uygun alternatifin saptanması hiç kuşkusuz maliyet hesaplarına dayandırılmalıdır. Bazı hallerde ise geçici üretimin diğer firmalara ihale edilerek yaptırılması daha ekonomik olabilir.