1. Saglik Hizmetlerinde Kalite Yönetiminin Önemi

Toplam Kalite Yönetimi (TKY) son yillarda dünya saglik sektöründe yasanan en büyük degisikliklerden biridir. Üretim sektörünü TKY’ne çeken nedenlerin çogu, saglik sektörünü de bu yönetim biçimine dogru yönlendiren nedenlerdir. Saglik hizmeti veren kuruluslarin sayisinin artmasi, saglik hizmetlerine harcanan paranin artmasi, buna karsilik hastalarin bekledigi hizmeti alamamasi veya alamadigini algilamasi, saglik çalisanlarinin isyerindeki mutsuzlugu ve saglikta “üretimin” düsük seyretmesi gibi nedenler, çözüm arayisi içinde olan bu sektörü  kalite güvence sistemlerine yöneltmistir.
Kalite yönetim sistemlerinin temelinde ölçme vardir. Ölçüm yapabilmek için de veri toplamak gerekir. Devamli kalite gelistirme çabalari açisindan bakildiginda veri toplamanin amaci, üzerinde odaklanilan süreç hakkinda objektif bir fikir sahibi olmak ve bu sürecin zaman içindeki performansini izlemektir. Saglik sektörü veri avcilari için bir cennettir. Pek az endüstri sektöründe saglikçilarin topladigi veri sayi ve cinsine rastlanir. Durum böyleyken saglikli verilere ulasmak hiç de kolay olmayabilir. Saglik veritabanlarinin ancak çok küçük bir yüzdesi dogrudan kalite yönetimini ilgilendiren sorulari kapsamaktadir. Saglik kuruluslari genelde faturalamayi kolaylastirmak ve kontrol etmek, idari süreçlerle bas etmek ve hastayla ilgili temel bilgileri toplamak için gelistirilen otomasyon sistemlerini kullanirlar. Saglik kurumlarinda kalite sorumlularinin kalite çalismalari için kritik verileri belirlemesi, toplamasi, ve bunlardan bir veritabani olusturmasi gerekmektedir. Buna ek olarak, toplanan “ham” verinin islenmesi, çözümlenmesi (analizi) ve bilgiye dönüstürülmesi gerekir ki saglik kurumunun isleyisi ve yönetiminden sorumlu olanlara yön verebilsin.

Buradan anlasilmaktadir ki bilisim teknolojilerinden en fazla oranda yararlanacak sektörlerden biri de saglik sektörüdür. Bilisim teknolojileri saglik hizmetlerinin kalitesinin izlenmesi, degerlendirilmesi ve iyilestirilmesine katkida bulunabilecegi gibi saglik bakiminin maliyetinin de düsürülmesinde etken rol oynayabilir. Hasta verilerinin ve diyagnostik görüntülerin kompüterizasyonu, bunlarin bir ortak veritabaninda toplanmasi, “telemedicine” sistemlerinin yardimiyla uzak ve daginik bölgelere konsültasyon hizmetlerinin ulastirilmasi, bilisim teknolojilerinden beklentilerimiz arasindadir. Yine bu amaçla elektronik ortamda tutulan hasta dosyalarindan elde edilen verilerle, klinik kilavuzlar ve MEDLINE’daki bilgilerle baglanti kurulabilir ve buradan gidilerek saglik hizmetlerinde arastirma yapmaya ve halk sagligi verilerini elde etmeye yönelik stratejiler gelistirilebilir.


2. Bilisim Teknolojileri ve Kalite Yönetimi Isbirligi

Bilisim teknolojileri su 4 ana konuda kalite çalismalari için gerekli altyapiyi olusturabilir:

  1. Hasta problemlerini ve hasta özelliklerini, hastalara yapilan girisimleri, hasta çiktilarini, ve eldeki kaynaklari tanimlayan ortak bir sözlük olusturulmasi

Bu ortak sözlük, hastanede kalis süresi, mortalite orani, komplikasyon insidansi gibi klasik ölçütlere ek olarak hastalarin fonksiyonel statülerini, hasta memnuniyetini ve hastalarin yasam kalitesini de kapsamalidir.

  1. Hasta problemleri ile hasta özellikleri, hastalara uygulanan girisimler, hasta çiktilari ve eldeki kaynaklarin yogunlugu arasindaki iliskiyi incelemek için bilgisayar bazinda metotlarin gelistirilmesi

Tibbi süreçleri standardize etmeye yarayan klinik kilavuzlar , algoritmalar ile tibbi süreçlerle çiktilarin arasindaki iliskileri incelemeye yarayan bakim haritalari veya kritik yollarin içindeki degiskenligin izlenmesi ve istatistiksel analizi bilisim ortaminda yapilabilir.

  1. Kalite yönetimi için gereken verilerin toplandigi ve bilgiye dönüstürülerek yönetime sunuldugu bilgi yönetimi ortaminin olusturulmasi

a. Hastayla ilgili olarak saglik personeli tarafindan girilen bilgiler (Fizik muayene, anamnez, hemsirelik tanilari, progres, orderlar, epikriz, vb gibi)

b. Hasta monitörlerinden, ventilatörlerden, enfüzyon pompalarindan gelen veriler

c. Laboratuvar cihazlarindan toplanan veriler

d. Görüntüleme Ünitelerinden toplanan veriler

  1. Kiyaslama (benchmarking) amaciyla uluslararasi veritabanlarina ulasimin saglanmasi

3. Saglik Hizmetlerinde Standartlarin Belirlenmesi Dünyadaki Durum

Saglikta kalite çalismalarinda ilk adim medikal süreçlerin standartlarini belirlemektir. Standartlari çizilmemis bir süreci neye göre ölçecegiz? Standartlar, saglik kurulusunun kendi kendini degerlendirmesine olanak verdigi gibi eksternal bir organ tarafindan degerlendirme yapilmasina ve kurulusun akreditasyonuna da olanak saglar. Akreditasyon, saglik kurulusunun performansinin önceden belirlenmis kriterlere göre gözden geçirilerek degerlendirilmesi ve sonucun bir raporla duyurulmasi demektir. Akreditasyonun amaci, kurulusun kaynaklarini nasil kullandigi ve sorumluluklari nasil paylastirdigi konusunda kendi isleyisini gözden geçirerek performans ve yapisinda gelistirme yapmasini saglamaktir. Standartlar kolay tanimlanabilir olmali, anlamli olmali, ölçülmesi kolay olmali, uygulanabilir olmalidir. Akreditasyon süreci uygulandigi her kademede kalite yönetimi sistemleriyle iç içe örülmüs olmalidir.

3.1. JCAHO Standartlari

Dogrudan saglik hizmetlerini standardize etmek amaciyla kurulmus olan en eski ve en klasik standardizasyon sistemi, Amerika Birlesik Devletleri’nde tanimlandigi 1917 yilindan bu yana gelistirilerek kullanilmakta olan “The Joint Commission on Accreditation of Healthcare Organizations” (JCAHO) standartlaridir. JCAHO önceleri yalnizca hastanelerde verilmekte olan tibbi bakim ve tedavi hizmetlerinin standartlarini belirler ve denetleme süreci sonunda belgelendirirken (akredite ederken), sonradan bu hizmetlerini tüm yatakli ve ayaktan hizmet veren saglik kuruluslarini ve hatta saglik sigorta sistemlerini de kapsayacak sekilde genisletmistir. Ayni kurulus 1985 yilinda saglik standartlarinin, Toplam Kalite Yönetimi anlayisi içinde uygulanmasi gerektigine karar vermis ve o zamana kadar Amerika Birlesik Devletleri’nde birbirinden bagimsiz olarak gelisen saglik standartlari ile kalite hareketi bu noktada birlesmistir. JCAHO standartlari hastaya sunulan saglik bakimi ile saglik kurulusunun yönetimini belirleyen standartlardir. Amaci bu hizmeti verenleri verdikleri hizmetin boyutlari nedeniyle cezalandirmak degil, saglik kurulusunun iç isleyisi ile çalisma ortaminin kalitesini arttirarak çalisanlara ve idarecilere temel görevlerinin bilincini vermektir.

Joint Commission, saglik kuruluslarinin asagida belirlenen konularda verdigi hizmetleri denetler ve puanlar. Kuruluslarin “karne”leri aldiklari puanlara göre belirlenmis olur.

  1. Hasta odakli fonksiyonlar
    1. Hasta haklari ve kurum etigi
    2. Hastalarin degerlendirilmesi
      1. Anamnez ve fizik muayene esaslari
      2. Patoloji ve klinik laboratuvar degerlendirme esaslari
      3. Hastalarin izlenmesi ve yeniden degerlendirilmesi esaslari
      4. Bakim ve tedavi kararlarinin esaslari
      5. Hasta degerlendirmesinde destek sistemlerin esaslari
      6. Özel hasta gruplari için ek degerlendirme prensipleri
    3. Hasta bakim ve tedavisi
      1. Bakimin planlanmasi
      2. Anestezi hizmetlerinin esaslari
      3. Ilaç kullaniminin esaslari
      4. Cerrahi ve diger invaziv girisimlerin esaslari
      5. Rehabilitasyon hizmetlerinin esaslari
      6. Özel tedavi yöntemlerinin (EKT gibi) esaslari
    4. Egitim
      1. Hasta ve hasta yakinlarinin egitilmesi ve sorumluluklari
    5. Bakimin devamliligi
      1. Bakim kalitesinin sürekliligi ve tutarliligi
  2. Kurumsal Fonksiyonlar
    1. Kurulus performansinin iyilestirilmesi
      1. Planlama
      2. Tasarim
      3. Ölçme
      4. Degerlendirme
      5. Iyilestirme
    2. Liderlik
      1. Kurumsal planlama
      2. Departman yönetimi
      3. Servislerin entegrasyonu
      4. Performansin iyilestirilmesindeki görevi
    3. Bakim çevresinin yönetimi
      1. Tasarim
      2. Uygulama
      3. Ölçme yöntemleri
      4. Sosyal çevre
    4. Insan kaynaklari yönetimi
      1. Insan gücü planlamasinin esaslari
      2. Tüm personelin organizasyonu ve egitiminin esaslari
      3. Tüm personelin yetkinliginin degerlendirilmesi esaslari
      4. Çalisanlarin haklari
    5. Bilgi yönetimi
      1. Bilgi yönetiminin planlanmasi
      2. Hasta verilerinin toplanmasi
      3. Hasta verilerinin agregasyonu
      4. Hasta verilerinin bilgiye dönüstürülmesi esaslari
      5. Benchmarking
    6. Enfeksiyon surveyansi, önlenmesi ve kontrolünde esaslar
  3. Fonksiyonel Yapilar
    1. Yönetimin esaslari
    2. Hekim kadrosu
      1. Hekim kadrosunun yetkilendirilmesi esaslari
      2. Hekim kadrosunun organizasyonu, hak, hukuk ve görevleri
    3. Hemsirelik
      1. Hemsirelik sisteminin politikalari
      2. Hemsirelik bakim hizmetlerinin standartlari

Kanada ve Avustralya Amerika Birlesik Devletleri”nin izinden giderek temelini Amerikan sistemlerinden alan, fakat bu ülkelerin kendi gereksinimlerine göre yeniden sekillendirilmis bir akreditasyon sistemi kurmuslardir.  Ingiltere”de spesifik saglik hizmetlerini ve spesifik saglik kuruluslarini akredite eden birbirinden kopuk pek çok sayida akreditasyon sistemi bulunmaktadir.  Bunlar merkezi bir sistem içinde bütünlesmemistir.

Prof. Dr. Ayse Gürel